Seyir halindeyken gözünüz bir an gösterge paneline kayar ve hız ibresinin sıfıra çakıldığını ya da deli gibi dalgalandığını görürsünüz. Sanayide lifte kaldırdığımız araçlarda bu şikayetle çok sık karşılaşırız. Kimi sürücü 'Nasılsa devir saatine bakıp vites atıyorum, bir şey olmaz' diyerek önemsemez; ancak hız göstergesinin devre dışı kalması sadece hız sınırını aşma riski yaratmaz. Yeni nesil araçlarda motor beyni (ECU), şanzıman beyni ve fren sistemleri doğrudan hız verisiyle koordineli çalışır. Dahası, hız göstergesi çalışmayan bir araç TÜVTÜRK muayenesinden ağır kusur alarak kalır.
Hız kadranının aniden durmasının veya titremesinin arkasında mekanik aşınmalardan sensör arızalarına kadar uzanan birkaç kritik sebep yatar. Gelin, dükkana gelen araçlarda adım adım uyguladığımız arıza tespit mantığını birlikte inceleyelim.
Son 20-25 yılda üretilen elektronik enjeksiyonlu araçların büyük kısmında hız bilgisi, şanzımanın diferansiyel çıkışına yakın bir noktaya konumlandırılan araç hız sensörü (VSS) üzerinden okunur. Bu manyetik sensör, şanzıman dişlisinin dönüş hızını elektrik sinyaline dönüştürerek araç beynine iletir. Sensörün zamanla şanzıman yağı sızıntıları yüzünden kirlenmesi, soket tırnaklarının oksitlenmesi veya sensörün içindeki sargının kopması ibrenin aniden sıfıra düşmesine yol açar. Otomatik vitesli araçlarda bu arıza baş gösterdiğinde vites geçişlerinde sert vuruntular veya aracın koruma moduna geçmesi gibi problemler de beraberinde gelir.
Eski model veya mekanik alt yapıya sahip araçlarda hız bilgisi elektronik sensörle değil, şanzımandan gösterge tablosunun arkasına kadar uzanan çelik bir hız teli (kilometre halatı) vasıtasıyla aktarılır. Bu tel, koruyucu bir spiral kılıf içinde sürekli döner. Yılların getirdiği sürtünme, yağsız kalma veya kılıfın bükülmesi sonucu tel kopar ya da şanzıman tarafındaki plastik pinyon dişlisi sıyırır. Eğer ibre durmadan önce kadran arkasından 'tık tık' şeklinde bir sürtünme sesi geldiyse veya ibre zıplayarak yükseliyorsa, kabahat yüzde doksan kilometre telindedir.
Yeni nesil araçların çoğunda şanzıman üzerinde ayrı bir hız sensörü bulunmaz. Araç hız verisini, 4 tekerlek poyrasındaki ABS tekerlek hız sensörlerinden (genellikle sol ön tekerlekten) okur. Eğer hız göstergeniz aniden sıfıra düştüyse ve aynı anda gösterge tablosunda ABS, ESP veya el freni ikaz ışığı yandıysa, sorun şanzımanda değil tekerlek bilyası üzerindeki manyetik şeritte ya da tekerlek hız sensöründedir. Sensörün balata tozuyla dolması veya kablosunun tekerlek davlumbazı içinde sürtünüp kopması bu arızayı tetikler.
Sensör veya tel sağlam olsa bile, gelen sinyali ibreye yansıtan gösterge panelinin kendi iç mekanizmasında sorun olabilir. Elektronik panellerde ibreyi hareket ettiren minik adım motorları (stepper motor) bulunur. Zamanla bu motorların plastik dişlileri kırılabilir veya panelin arkasındaki baskı devre kartında (PCB) soğuk lehim çatlakları meydana gelebilir. Eğer aracın göğsüne sertçe vurduğunuzda ibre anlık olarak geri geliyorsa, sorun doğrudan gösterge kartındaki temassızlıktır.
Basit ama en çok gözden kaçan noktalardan biri panel veya sensör hattının sigortasıdır. Ayrıca şanzıman altından geçen kablo tesisatının egzoz borusuna temas edip erimesi, soketlerin su alıp paslanması hız sinyalinin panele ulaşmasını engeller. Eğer hız ibresiyle birlikte devir saati ve hararet göstergesi de tamamen kapandıysa, ilk bakılması gereken yer iç sigorta kutusudur.
| Belirti | Olası Arıza Kaynağı | Ustanın Çözüm Yolu |
|---|---|---|
| Hız ibresi sıfırda, ekranda ABS/ESP lambası yanıyor | ABS tekerlek hız sensörü veya manyetik poyra bilyası | Diyagnostik cihazla tekerlek canlı verisi okunur, arızalı ABS sensörü değişir. |
| İbre titriyor, kadrandan tıkırtı geliyor, sonra tamamen durdu | Mekanik kilometre teli kopması veya dişli sıyırması | Gösterge sökülür, şanzıman pinyonu ve kilometre teli yenilenir. |
| İbre sıfırda, otomatik vites geçişleri çok sert ve vuruntulu | Şanzıman hız sensörü (VSS) arızası | Sensör soketi, tesisat voltajı kontrol edilir; arızalı VSS sensörü değiştirilir. |
| Tüm kadranlar (hız, devir, yakıt) aynı anda söndü | Panel besleme sigortası veya şasi temassızlığı | Sigorta kutusu şeması kontrol edilir, atan sigorta veya gevşek şasi pini onarılır. |
| Çukurlara girince ibre çalışıyor, sonra tekrar düşüyor | Gösterge paneli arka soketi veya lehim çatlağı | Kadran sökülerek devre kartı lehim tazelemesi yapılır, soket pinleri sıkılır. |
Hız göstergesi arızalandığında yapılacak ilk iş, aracı bir diyagnostik cihazına bağlayıp motor ve ABS beyinlerindeki canlı hız verisini okumaktır. Cihaz tekerlek hızını doğru okuyor ama kadran oynamıyorsa sorun paneldedir; cihazda da hız sıfır görünüyorsa arıza sensör veya tesisat kaynaklıdır. Değişim gerektiğinde şanzıman ve yürüyen aksam üzerinde çalışıldığı için kaliteli oto mekanik yedek parçalar tercih edilmelidir. Yan sanayi, kalibrasyonu bozuk kalitesiz sensörler takıldığında hızınız kadranda 100 km/s görünürken gerçekte 85 km/s gidebilirsiniz veya hız sabitleyiciniz (Cruise Control) devre dışı kalabilir. Şase numaranıza uygun doğru sensör ve mekanik parçalarla yapılan onarım sizi yolda bırakmaz.
Aşağıdaki parçalar motor kodu ve parça grubu filtresiyle stoklarımızdan seçilmiştir. Sipariş öncesi şase numarasıyla kesin uyum teyidi yaptırabilirsiniz:
Hayır, geçemez. TÜVTÜRK araç muayene kriterlerine göre hız göstergesinin (kilometre saatinin) çalışmaması veya hız değerini göstermemesi 'Ağır Kusur' olarak değerlendirilir ve araç muayeneden onay alamaz.
Şanzıman kontrol ünitesi (TCU) vites değişim zamanlamasını hız sensöründen gelen bilgiye göre ayarlar. Sensör bozulduğunda araç hangi viteste gideceğini bilemez; sert vuruntular yapar, vites yükseltmez ya da kendini koruma moduna (limp mode) alarak sadece 3. viteste kilitler.
Mekanik telli araçlarda hız telinin yağsız kalarak spiral kılıfa sürtünmesi veya telin bükülüp teklemeye başlaması ibrede titreme yapar. Elektronik panelli araçlarda ise gösterge panelindeki mikro adım motorunun (stepper motor) dişli aşınması veya soket temassızlığı bu duruma neden olur.